Η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, που συνδέεται με τον στρατηγό Χαλίφα Χαφτάρ, να συστήσει τεχνική επιτροπή για τη μελέτη και πιθανή έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, αποτελεί μια κρίσιμη και πολυσύνθετη εξέλιξη με ευρείες γεωπολιτικές, νομικές και διπλωματικές προεκτάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ιστορικό και νομικό πλαίσιο του μνημονίου
Το μνημόνιο υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) της Λιβύης, που είχε έδρα την Τρίπολη υπό τον Φαγέζ αλ Σαράζ. Σκοπός του ήταν η οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών με στόχο την καθιέρωση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και την ενεργειακή συνεργασία.
Ωστόσο, η συμφωνία θεωρήθηκε παράνομη από πολλές πλευρές, καθώς παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), αγνοώντας την ύπαρξη ελληνικών νησιών, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης, και επηρεάζοντας αρνητικά τα κυριαρχικά δικαιώματα Ελλάδας και Κύπρου.
Η συμφωνία δεν είχε εγκριθεί από το λιβυκό κοινοβούλιο, γεγονός που αποτέλεσε βασικό επιχείρημα για την ακυρότητά της. Το Εφετείο της Λιβύης στην πόλη Al-Bayda την ακύρωσε τον Νοέμβριο του 2019, ενώ η Βουλή του Τομπρούκ, υπό τον Χαφτάρ, είχε αποκηρύξει το μνημόνιο ως παράνομο.
Η στάση της Αθήνας
Η Ελλάδα εκφράζει έντονη ανησυχία για την πιθανή αναγνώριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Ανατολικής Λιβύης. Το Υπουργείο Εξωτερικών έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η συμφωνία παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, αγνοεί την ύπαρξη των ελληνικών νησιών και δεν έχει καμία νομική ισχύ, καθώς δεν έχει εγκριθεί από το λιβυκό κοινοβούλιο.
Παρά τις επίσημες τοποθετήσεις, η Αθήνα δεν έχει επιδείξει τα τελευταία χρόνια την αναγκαία προσοχή στη Λιβύη. Οι σχέσεις με την Ανατολική Λιβύη έχουν ατονήσει πλήρως, ενώ και οι σχέσεις με την κυβέρνηση της Τρίπολης περιορίζονται στα απολύτως αναγκαία.
Πληροφορίες αναφέρουν ότι ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, σχεδίαζε επίσκεψη στην Τρίπολη, αναγνωρίζοντας τη σημασία της Λιβύης τόσο λόγω του τουρκολιβυκού μνημονίου όσο και λόγω του αυξανόμενου προβλήματος των μεταναστευτικών ροών προς την Κρήτη. Ωστόσο, η τεταμένη κατάσταση στην πρωτεύουσα —ιδίως λόγω του Μπαϊραμιού και των συγκρούσεων μεταξύ ένοπλων ομάδων— έχει καθυστερήσει την οριστικοποίηση της επίσκεψης.
Ο Έλληνας πρέσβης στην Τρίπολη, Νίκος Γαριλίδης, σύμφωνα με λιβυκά ΜΜΕ, συναντήθηκε πρόσφατα με τον Λίβυο υπουργό Εξωτερικών, Αλ Τάχερ Αλ Μπαούρ, για ανασκόπηση των διμερών σχέσεων και στήριξη των προσπαθειών για πολιτική σταθερότητα στη χώρα.
Νέο γεωπολιτικό σκηνικό στην Αν. Μεσόγειο
Η πιθανή έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή του Τομπρούκ θα μπορούσε να νομιμοποιήσει μια συμφωνία που μέχρι σήμερα θεωρείται νομικά ανυπόστατη, αλλάζοντας τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και ενισχύοντας την τουρκική επιρροή σε μια περιοχή γεμάτη ανταγωνισμούς για τους ενεργειακούς πόρους.
Η στροφή της Ανατολικής Λιβύης, που μέχρι πρότινος θεωρείτο σύμμαχος της Ελλάδας στον περιορισμό της τουρκικής επιρροής, δημιουργεί νέα δεδομένα και περιπλέκει ακόμη περισσότερο τις διαπραγματεύσεις για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η απόφαση για τη σύσταση τεχνικής επιτροπής και η πιθανή επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης συνιστούν μια σημαντική ανατροπή στην πολιτική της χώρας, με ευρείες συνέπειες για την ασφάλεια, την ενέργεια και τις διεθνείς σχέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.